Eén op de twintig automobilisten heeft een vorm van rijangst en zit bang of helemaal niet meer achter het stuur. Rijangst is te verhelpen, maar over de juiste aanpak lopen de meningen uiteen. ‘Je moet angst bij de bron aanpakken.’

De vrachtwagen achter Joke Rijnders kruipt steeds dichterbij. Ze volgt het gevaarte via haar binnen- en buitenspiegel, precies zoals haar net geleerd is. “Zie je hoelang het duurt voordat hij echt naast je zit?”, vraagt rijangstinstucteur Jan Voerman vanaf de bijrijderstoel. “Ik had het gevoel dat hij veel dichter op me zat”, antwoordt Joke. “Dat gevoel moet je vergeten”, zegt Jan. “Autorijden is net als wiskunde, een rekensommetje.”

Toen Joke 35 jaar geleden in één keer slaagde voor haar rijexamen, had ze niet gedacht ooit nog in een lesauto te zitten. Toch zit ze nu achter het stuur van een auto met een witte L op het dak. Niet om te horen hoe ze moet schakelen, maar om te leren hoe ze kan rijden zonder bang te zijn.

Joke is bang om achter het stuur een verkeerde beslissing te nemen. Tijdens het invoegen voelt ze zich erg onzeker en tegen een simpel ritje kan ze dagen opzien. Gewoon lekker autorijden heeft ze in geen tien jaar gedaan. Al die tijd bewaarde ze een tijdschriftartikel over rijangst, maar actie ondernemen deed ze niet. Totdat een collega haar wees op RijRelaxed Nederland van Jan Voerman, al twintig jaar behandelaar van mensen met rijangst.

Want Joke is niet de enige die bang achter het stuur zit. Tussen de 500.000 en 1 miljoen Nederlanders hebben last van een vorm van rijangst, schrijft Karin Elshout in haar scriptie Samen op weg / Rij-angst. Met in totaal ruim 10 miljoen Nederlandse rijbewijsbezitters (bron: Rijksdienst voor het Wegverkeer) komt dit neer op minstens 1 op de 20 automobilisten.

Karin schreef de scriptie als afronding van haar hbo-opleiding tot psychosociaal therapeut en koos het onderwerp niet toevallig. Ze is rijinstructeur geweest en kende de mensen die de weg niet meer opdurven.

Zenuwslopend
“Er zijn verschillende vormen van rijangst”, legt ze uit. “Bij de grootste groep komt de angst voort uit een gebrek aan routine. Deze mensen durven bijvoorbeeld de snelweg niet meer op.” Daarnaast kan rijangst, volgens Karin, ontstaan als gevolg van een angststoornis of fobie. “Een trauma na een ongeval, een paniekstoornis, straatvrees of dwangneurose.” Maar ook faalangst, hyperventilatie of de angst om te verdwalen, kan een ritje veranderen in een zenuwslopende bezigheid.

Hoe Joke precies aan haar angst is gekomen, vindt ze lastig te zeggen. “Het kan iets te maken hebben met een verkeersongeluk dat ik 25 jaar geleden zag gebeuren, maar dat weet ik niet zeker.” Wat ze wel zeker weet, is dat het zweet in haar handen staat zodra ze de auto instapt. Vooral onbekende routes maken haar angstig, zoals vorig jaar, toen ze haar man en zoon naar Schiphol moest brengen. “Ik lag er letterlijk wakker van en moest overgeven van de zenuwen.”

“Typisch een geval van wat ik primaire rijangst noem”, zegt Jan Voerman. “Mensen met primaire rijangst zijn vooral bang om het overzicht te verliezen, een situatie verkeerd in te schatten en daardoor ongelukken te maken.”

De meest voorkomende oorzaak, volgens Voerman: “onvoldoende kijk- en beoordeeltechnieken waardoor je nooit het zelfvertrouwen opbouwt om geroutineerd en zelfstandig te rijden.” Volgens Voerman komt dit door een gebrekkige rijopleiding. “Er wordt wel verteld dat je in je spiegels moet kijken, maar het hoe en waarom van een verkeerssituatie blijft vaak achterwege. Het kwartje valt dus nooit helemaal waardoor je onzeker blijft.”

Door de logica van het verkeer stap voor stap aan een rijangstige uit te leggen, moet het zelfvertrouwen groeien en de angst verdwijnen. Voor Joke staat daarom vandaag het invoegen op het programma. “Nog niet op de snelweg”, stelt Jan haar gerust. “Dat doen we volgende week.”

Onderliggende oorzaken
Verrassend kalm drukt Joke het gaspedaal in. Geen gegil of paniek. Van de buitenkant is niet te merken hoe gespannen ze zich voelt. “En gas los”, zegt Jan. Om Joke beter te laten concentreren op het verkeer, schakelt hij voor haar. De leswagen rolt een woonwijk in. “Zet hem maar naast die geparkeerde rode auto”, zegt Jan en Joke stopt. “Stel dat we voor deze auto willen invoegen, maar er is weinig plek. Hoe weten we of daar voldoende ruimte voor is”, vraagt Jan en vervolgt zijn uitleg. “We zien nu alleen zijn rechter koplamp in de buitenspiegel. Roep jij maar wanneer je ook zijn linker koplamp ziet”, zegt Jan en hij geeft rustig gas. “Ja”, roept Joke beslist en de auto stopt. “En kijk nu eens met je blote oog. Zie je dat we voor geen millimeter naast elkaar staan?” Joke knikt. Jan: “Ook al lijkt het voor je gevoel krap, we kunnen nu invoegen. Vergeet dat gevoel dus en ga uit van het beeld in de spiegels.”

Karin Elshout is, zacht gezegd, niet enthousiast over deze benadering. “De meeste mensen met rijangst kunnen gewoon autorijden. Het probleem zit in de angst en die moet je bij de bron aanpakken.” Voor haar eindscriptie over rijangst bestudeerde ze 40 case studies en trok daaruit de conclusie: rijangst is meestal niet simpelweg te vertalen in angst om te rijden, maar het gevolg van een onderliggende oorzaak of probleem. Om daarvan de juiste diagnose te stellen, is een uitgebreide kennis van psychologie en psychiatrie nodig.

Ze pleit daarom voor een behandeling via Verkeerscounseling. Dit is een samenwerking tussen een psychosociaal therapeut en een in angst gespecialiseerde rijinstructeur. Als team bieden zij, in de vorm van gesprekken en praktische begeleiding, hulp bij rijangst. Daarin zit overlap. Zo rijdt de therapeut in het begin mee waardoor de therapeutische relatie wordt voorgezet.

Nu betekent dit niet dat iedereen die wat aarzelend invoegt direct in therapie moet. “Maar het is wel belangrijk om alle gevallen van rijangst juist te diagnosticeren”, zegt Karin. En dat is, volgens haar, de taak van een hiervoor opgeleide therapeut. Wellicht blijft het bij twee gesprekken en is het daarna een kwestie van bijspijkeren met de rijinstructeur. “Maar er kan ook meer aan de hand zijn. Waarom is iemand het rijden gaan vermijden en is het nooit gelukt routine op te bouwen? Als gewone rijangstinstructeur kom je daar niet achter.”

Zo beschrijft Karin in haar scriptie de casus van een vrouw die alleen in haar eigen wijk durfde te rijden, bang voor paniekaanvallen die ze eerder in het verkeer kreeg. Aan de hand van o.a. cognitieve therapie werd duidelijk dat de angst terug te brengen was naar haar jeugd, een niet verwerkt rouwproces en de band met haar vader. Toen dit werd aangepakt, durfde de vrouw weer verder van huis te rijden.

Problemen aanpraten
Jan heeft op zijn beurt geen hoge pet op van Verkeerscounseling. “Ik denk dat je mensen zo psychische problemen aanpraat. Problemen die vervolgens eerst verholpen moeten worden, voordat de praktijk aan bod komt terwijl juist daar ook een belangrijk deel van de oorzaak ligt.” Ook hij voert intakegesprekken en vraagt naar eventuele psychische problemen. “Die probeer ik te verhelpen door de klant te trainen in een andere manier van denken en kijken.”

Jan heeft hiervoor geen opleiding gevolgd, maar kan putten uit eigen ervaring. Jarenlang had hijzelf een fobie. “Voornamelijk op sociaal gebied, zo was ik enorm bang om in het bijzijn van anderen te eten.” Jans fobie speelde eind jaren zestig. Goede therapie hiertegen bestond nog niet en Jan heeft zichzelf uiteindelijk van zijn angsten afgeholpen. “De inzichten en strategieën die ik daarmee heb opgedaan, gebruik ik nu bij RijRelaxed.”

Joke heeft de leswagen inmiddels geparkeerd. Het is tijd voor pauze en vanachter een cappuccino vertelt ze hoe ze het vindt gaan. “Ik heb het idee dat ik meer controle heb. Door een andere manier van kijken, maak ik dingen minder groot.”

In een methode zoals Verkeercounseling kan ze zich ook wel vinden. “In het dagelijks leven wil ik ook graag controle houden. Ik kan me voorstellen dat daar meer achter zit.” Ze is hiervoor echter al in therapie geweest en sprak daar ook over haar rijangst. Tevergeefs. “Het klikte niet en ik ben ermee gestopt.” Des te blijer is ze met haar besluit om nu voor eens en altijd met haar rijangst af te rekenen. “Dit had ik veel eerder moeten doen.”

Om privacyredenen zijn de namen van Roel en Joke gefingeerd.

Rijangst is echter een materie die diverse oorzaken kent en een diversiteit aan werkmethodes behoeft. De ANWB opereert vanuit de RijZeker-training. Deze training is in grote mate gericht op vaardigheid en niet/minder op het psychisch aspect. De training kan zeker geschikt en passend zijn bij onzekerheid en onvoldoende vaardigheid, echter niet bij verkeersangst, paniek, PTSS etc. De RijZeker-training is dan te beperkt en Stichting Rijangst vindt het zorgwekkend dat de ANWB op deze manier insteekt op verkeersangst en trauma na een ongeval.

Wanneer er sprake is van rijangst na een trauma, na een ongeval, bij paniekaanvallen ect. is een professionele intake en aanpak, waarbij op therapeutische basis gewerkt aan de kern van de angst noodzakelijk. Dan is gespecialiseerde psychische hulp nodig, om daarná met een gespecialiseerde instructeur in de praktijk verder te kunnen.

Wanneer de klant/cliënt gedesillusioneerd raakt bij niet voldoende effectieve behandeling, gegenereerd vanuit vertrouwenwekkende bedrijven, dan kan hij/zij wel eens denken; “wie kan mij dán nog helpen?”

INHOUD:

• Verkeerspsychologie
• Angst, angststoornissen en verschillende vormen van rijangst.
• Faalangst in relatie tot het verkeer
• Wat wordt er gedaan t.a.v. rijangst

Praktijkstudie Het boek “Samen op weg” Rij-angst is te vinden bij verschillende boekhandels in Breda.

De auteur is Karin Elshout -van Gaal. ISBN: 978 90 79340 01 9
Je kunt het ook bestellen via het secretariaat van Platform VerkeersCounseling

Het boek kan gelezen worden als een zelfhulpboek voor mensen met rijangst en is ook een zeer waardevol boek voor hulpverleners.

J. van den Berg, 2005.

ISBN: 9031344745

Heb je wel een rijbewijs, maar durf je eigenlijk niet achter het stuur plaats te nemen? Of durf je misschien niet eens aan rijlessen te beginnen? Dan heb je waarschijnlijk last van rijangst. Rijangst maakt het leven complex. Het levert veel nadelen op. Denk bijvoorbeeld aan de afhankelijkheid van anderen en aan het onbegrip en de irritatie in je omgeving. En als je een auto voor de deur hebt staan, kost het bovendien onnodig veel tijd en geld als je daar geen gebruik van maakt.

Een groot aantal mensen kampt met deze vorm van angst en velen die een rijbewijs hebben, rijden dan ook helemaal niet. Dit kan verschillende oorzaken hebben, zoals angst om in een file vast te komen staan, angst om de controle te verliezen of angst om vrachtwagens in te halen. Als je door die angst een keer in paniek bent geraakt, kan het zijn dat je ook nog eens te maken krijgt met angst voor herhaling van zo’n paniekaanval.

In dit boek wordt rijangst in al zijn facetten besproken. Faalangst in het verkeer, spanning en hyperventilatie achter het stuur, angst voor de snelweg, maar bijvoorbeeld ook bijrijdersangst en wagenziekte. De auteurs geven vervolgens vele praktische tips voor het opnieuw opbouwen van zelfvertrouwen en van rijroutine, zodat je uiteindelijk weer ontspannen en angstvrij kunt autorijden.